Pembatalan kerjasama PAS-Bersatu bukan sekadar kisah berakhirnya hubungan antara dua parti politik. Ia sebenarnya membuka semula perbahasan tentang nomadisme politik PAS dan persoalan yang lebih besar: apakah sebenarnya PAS dalam imaginasi politik Melayu-Islam kontemporari?
Kebanyakan analisis politik tertumpu kepada persoalan siapa yang untung dan siapa yang rugi daripada perpisahan ini. Ada yang melihatnya sebagai tamparan kepada Bersatu, ada yang menganggapnya sebagai strategi PAS menjelang Pilihan Raya Umum Ke-16 manakala sebahagian lagi menafsirkannya sebagai usaha menyusun semula blok politik Melayu-Islam.
Namun semua tafsiran tersebut masih berada pada tahap peristiwa. Persoalan yang lebih menarik ialah apakah makna yang sedang dibina oleh PAS melalui penghijrahan politik terbaharunya.
Apa yang menjadikan PAS unik dalam sejarah politik Malaysia ialah keupayaannya bertahan walaupun pakatan politik di sekelilingnya sentiasa berubah.
Parti itu pernah bersama UMNO dalam kerajaan, bergerak secara bersendirian sebagai pembangkang, menyertai Barisan Alternatif, pernah bersama DAP membentuk Pakatan Rakyat, memasuki Muafakat Nasional (MN) bersama UMNO dan kemudiannya menjadi tonggak Perikatan Nasional Bersatu.
Pakatan, muafakat dan perikatan datang dan pergi tetapi PAS terus kekal sebagai organisasi politik yang relatif stabil.
Fenomena ini boleh ditafsirkan melalui konsep nomadisme politik. Dalam kerangka semiotik atau simbol, nomad bukanlah aktor yang bergerak tanpa arah. Sebaliknya, nomad ialah aktor politik yang mempunyai keupayaan meninggalkan wilayah lama dan mencari wilayah baharu bagi memastikan kelangsungan pengaruh serta relevansinya dalam persekitaran yang sentiasa berubah.
Dari sudut ini, pembatalan kerjasama dengan Bersatu bukanlah sesuatu yang luar biasa dalam sejarah PAS. Ia boleh dibaca sebagai satu lagi episod penghijrahan politik yang telah berulang kali berlaku sepanjang perjalanan parti tersebut.
Namun persoalan yang lebih penting ialah sama ada penghijrahan ini sekadar mengulangi corak lama atau sedang menuju kepada destinasi politik yang baharu.
Di sinilah makna nomadisme politik PAS menjadi medan perdebatan.
Bagi penyokong, nomadisme politik melambangkan keanjalan, daya tahan dan kebijaksanaan strategi. Ia membolehkan PAS menyesuaikan diri dengan perubahan landskap politik tanpa kehilangan identiti terasnya sebagai gerakan Islam yang berakar dalam masyarakat.
Dalam tafsiran ini, penghijrahan politik bukanlah tanda kelemahan tetapi bukti kemampuan membaca perubahan lebih awal daripada pihak lain.
Namun bagi pengkritik, nomadisme politik boleh membawa makna yang berbeza. Penghijrahan yang berulang kali mungkin menimbulkan persepsi bahawa PAS sentiasa mencari wilayah politik yang paling sesuai dengan kepentingan strategiknya tanpa membina satu penjajaran yang benar-benar stabil dalam jangka panjang.
Apa yang dianggap oleh penyokong sebagai fleksibiliti strategik mungkin dianggap oleh pengkritik sebagai oportunisme politik.
Perdebatan ini menjadi lebih menarik apabila dibaca dari sudut semiotik. Dalam politik moden, apa yang diperebutkan bukan sekadar kuasa tetapi juga makna. Parti politik bukan sahaja bersaing untuk mendapatkan undi malah lebih jauh lagi juga bersaing untuk menentukan bagaimana tindakan mereka ditafsirkan oleh rakyat.
Sebab itu PAS tidak membingkaikan keputusan meninggalkan Bersatu sebagai perpecahan atau konflik. Sebaliknya keputusan itu dijelaskan melalui bahasa seperti maslahah, penyatuan ummah dan pertimbangan syarie.
Bahasa ini memberikan makna moral kepada tindakan politik dan membolehkannya dilihat sebagai sebahagian daripada perjuangan yang lebih besar.
Di sinilah muncul persoalan yang lebih mendalam. Adakah penghijrahan politik PAS sebenarnya satu bentuk penyesuaian strategik yang diperlukan dalam landskap politik yang sentiasa berubah? Atau adakah ia mencerminkan kesukaran untuk membina satu bentuk kerjasama politik yang benar-benar berkekalan?
Oleh sebab itu, isu sebenar bukan lagi sama ada PAS meninggalkan Bersatu atau tidak. Persoalan yang lebih besar ialah apakah makna nomadisme politik PAS dalam konteks politik Melayu-Islam hari ini.
Adakah nomadisme itu bukti kematangan strategi politik?
Adakah ia mencerminkan keupayaan membaca perubahan kuasa lebih awal daripada pihak lain?
Atau adakah ia menunjukkan bahawa PAS masih belum menemui bentuk politik yang benar-benar stabil untuk merealisasikan cita-cita politiknya?
Persoalan-persoalan ini membawa kita kepada isu yang lebih besar daripada hubungan PAS-Bersatu. Ia membawa kita kepada persoalan tentang identiti politik PAS itu sendiri.
Apakah sebenarnya PAS dalam imaginasi politik Melayu-Islam kontemporari?
Adakah PAS sebuah gerakan Islam yang konsisten merentasi pelbagai pakatan?
Adakah PAS sekadar parti yang mengamalkan nomadisme politik demi kelangsungan pengaruhnya?
Atau adakah PAS sedang mentransformasikan dirinya menjadi pusat graviti baharu yang mahu menentukan arah politik Melayu-Islam pada masa hadapan?
Inilah persoalan yang sebenarnya sedang dipertarungkan. Pembatalan kerjasama PAS-Bersatu hanyalah pencetus kepada perdebatan yang lebih besar mengenai makna dan kedudukan PAS dalam politik Malaysia.
Jika PAS dilihat sebagai gerakan Islam maka perubahan pakatan atau kerjasama hanyalah alat yang berubah mengikut keadaan. Jika PAS dilihat sebagai parti nomad, maka penghijrahan politik menjadi sebahagian daripada identiti strategiknya.
Namun jika PAS sedang bergerak untuk menjadi pusat graviti baharu politik Melayu-Islam maka pembatalan kerjasama dengan Bersatu mungkin menandakan permulaan kepada satu penjajaran politik yang baharu.
Jawapan kepada persoalan ini akan menentukan bagaimana sejarah menafsir peristiwa tersebut. Sama ada ia akan dilihat sebagai satu lagi episod dalam kitaran panjang penghijrahan politik PAS atau sebagai titik perubahan yang menandakan kelahiran identiti politik baharu yang lebih dominan dalam landskap politik Melayu-Islam.
Akhirnya isu PAS-Bersatu hanyalah pintu masuk. Perbahasan sebenar ialah mengenai identiti politik PAS, makna nomadisme politiknya dan kedudukannya dalam imaginasi politik Melayu-Islam kontemporari. Daripada Perikatan ke penghijrahan, PAS sekali lagi sedang bergerak.
Persoalannya kini bukan ke mana PAS pergi sebaliknya apakah makna yang sedang cuba dibina oleh PAS melalui penghijrahan politik terbaharunya. Itulah persoalan yang jauh lebih penting daripada sekadar berakhirnya kerjasama antara PAS dan Bersatu.
Oleh Ismail Hashim Yahaya. Penulis adalah pemerhati geopolitik dan hubungan antarabangsa dan mengulas perkembangan isu semasa daripada lensa semiotik dan naratif.
Artikel ini merupakan pendapat peribadi penulis semata-mata dan tidak semestinya mewakili pandangan politiko.my
Jom sertai siaran WhatsApp politiko.my untuk berita terkini.
